การตรวจวิเคราะห์และการทดสอบความเป็นพิษของสมุนไพรตามมาตรฐานสากล: กุญแจความเชื่อมั่นในผลิตภัณฑ์สมุนไพรไทยสู่สากล

13 พ.ย. 2569
8

รศ.ดร.ปิยจิต วัชรศิษย์ ดร.นุชนาถ รังคดิลก
และ รศ.ดร.จุฑามาศ สัตยวิวัฒน์
ห้องปฏิบัติการวิจัยเภสัชวิทยา
แผนกปฏิบัติการทดสอบความเป็นพิษ และ แผนกปฏิบัติการวิเคราะห์
หน่วยวิจัยและวิเคราะห์คุณภาพอาหารและยา
ศูนย์ความเป็นเลิศด้านอนามัยสิ่งแวดล้อมและพิษวิทยา

ปัจจุบันยาสมุนไพรได้รับความสนใจและมีการใช้เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องทั้งในประเทศไทยและต่างประเทศ เนื่องจากเป็นทางเลือกในการดูแลสุขภาพและรักษาโรคซึ่งมีประวัติการใช้มาอย่างยาวนาน และในปัจจุบันมีผลการศึกษาทางวิทยาศาสตร์ที่สนับสนุนประสิทธิภาพและความปลอดภัยของสมุนไพรมากขึ้น อย่างไรก็ตามคุณภาพของยาสมุนไพรยังคงเป็นประเด็นสำคัญที่ส่งผลโดยตรงต่อประสิทธิผลในการรักษา ความปลอดภัยของผู้บริโภค และความเชื่อมั่นของบุคลากรทางการแพทย์ หน่วยงานกำกับดูแล รวมทั้งผู้บริโภคทั้งในประเทศและต่างประเทศ

ประเทศไทย เป็นหนึ่งในประเทศที่มีความหลากหลายของทรัพยากรสมุนไพรและมีการใช้ยาสมุนไพรในการดูแลสุขภาพมาเป็นเวลานาน ปัจจุบันยาสมุนไพรได้รับการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง โดยอาศัยองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีสมัยใหม่ เพื่อให้ได้ผลิตภัณฑ์ที่ใช้ได้สะดวก มีคุณภาพ ประสิทธิภาพ และความปลอดภัยเป็นที่ยอมรับในระดับสากล อย่างไรก็ตาม เนื่องจากยาสมุนไพรเป็นผลิตภัณฑ์จากธรรมชาติ องค์ประกอบของสารสำคัญภายในพืชสามารถเปลี่ยนแปลงได้ตามพันธุ์พืช แหล่งปลูก สภาพภูมิอากาศ อายุการเก็บเกี่ยว วิธีการเก็บรักษา และกระบวนการผลิต จึงส่งผลให้ปริมาณสารสำคัญที่ออกฤทธิ์มีความแตกต่างกันในแต่ละรุ่นการผลิต หากไม่มีระบบการควบคุมคุณภาพที่เหมาะสม อาจส่งผลต่อประสิทธิภาพในการรักษาและความปลอดภัยของผู้บริโภค ดังนั้นการควบคุมคุณภาพตั้งแต่วัตถุดิบ สารสกัด และผลิตภัณฑ์สมุนไพรสำเร็จรูปให้มีความสม่ำเสมอ จึงเป็นหัวใจสำคัญของการพัฒนายาสมุนไพรให้มีคุณภาพตามมาตรฐานสากล

การตรวจวิเคราะห์สารสำคัญ (marker compounds หรือ active constituents) เป็นวิธีการสำคัญอย่างหนึ่งในการประเมินคุณภาพของยาสมุนไพร โดยใช้เป็นตัวบ่งชี้เอกลักษณ์ (identity) ความแรง (strength หรือ potency) และความสม่ำเสมอของผลิตภัณฑ์ การวิเคราะห์ปริมาณสารสำคัญช่วยให้สามารถควบคุมคุณภาพได้ตั้งแต่การคัดเลือกวัตถุดิบ การผลิตสารสกัด การควบคุมกระบวนการผลิต ไปจนถึงการตรวจสอบผลิตภัณฑ์สำเร็จรูป เพื่อให้มั่นใจว่าผลิตภัณฑ์แต่ละรุ่นมีคุณภาพเป็นไปตามข้อกำหนดของตำรายาและมาตรฐานที่เกี่ยวข้อง นอกจากการเลือกวิธีวิเคราะห์ที่มีความถูกต้องและเหมาะสมแล้ว ความน่าเชื่อถือของผลการตรวจวิเคราะห์ยังขึ้นอยู่กับศักยภาพของห้องปฏิบัติการที่ดำเนินการทดสอบ ห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรองตามมาตรฐาน ISO/IEC 17025 จึงเป็นห้องปฏิบัติการที่แสดงให้เห็นถึงความสามารถทางวิชาการของบุคลากร ความถูกต้องของวิธีวิเคราะห์ การสอบเทียบเครื่องมือ การสอบกลับได้ของผลการวัด (metrological traceability) การควบคุมคุณภาพภายใน และการประเมินความไม่แน่นอนของผลการวัด ส่งผลให้ผลการวิเคราะห์มีความถูกต้อง แม่นยำ สามารถสอบกลับได้ และเป็นที่ยอมรับในระดับสากล

แผนกปฏิบัติการวิเคราะห์ หน่วยวิจัยและวิเคราะห์คุณภาพอาหารและยา สำนักวิจัย สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ เป็นห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรองความสามารถห้องปฏิบัติการตามมาตรฐาน ISO/IEC 17025:2017 (หมายเลขทะเบียน 1299/62) ในการทดสอบอาหารและผลิตภัณฑ์สมุนไพร ซึ่งรายการทดสอบผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่ได้รับการรับรองครั้งแรกเมื่อวันที่ 7 มกราคม 2568 มี 2 รายการทดสอบ คือ การทดสอบปริมาณสาร Andrographolide (AP1) และ 14-deoxy-11,12-didehydroandrographolide (AP3) ในวัตถุดิบ สารสกัด และผลิตภัณฑ์ฟ้าทะลายโจร ต่อมาห้องปฏิบัติการได้รับการรับรองความสามารถในรายการทดสอบสารในผลิตภัณฑ์ฟ้าทะลายโจรเพิ่มเติมอีก 3 รายการ ได้แก่ Neoandrographolide (AP4), 14-Deoxyandrographolide (AP6) และ Total diterpene lactones (AP1+AP3+AP4+AP6) (เมื่อวันที่ 28 สิงหาคม 2569) และได้เปิดให้บริการตรวจวิเคราะห์สมุนไพรฟ้าทะลายโจรแก่หน่วยงานภาครัฐและผู้ประกอบการที่สนใจเป็นที่เรียบร้อยแล้ว ผู้ที่สนใจส่งตัวอย่างทดสอบสามารถติดต่อได้ที่ แผนกปฏิบัติการวิเคราะห์ (Analytical Section) หน่วยวิจัยและวิเคราะห์คุณภาพอาหารและยา สำนักวิจัย สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ โทรศัพท์ 02-553-8620 หรือ อีเมล [email protected]

ความสำคัญของการทดสอบความเป็นพิษของผลิตภัณฑ์สมุนไพรและเสริมอาหารภายใต้แนวทาง OECD-GLP

ในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา การมีสุขภาพองค์รวมที่ดีและอายุยืนยาวได้รับความสนใจเป็นอย่างมาก แนวทางที่ได้รับความสนใจและเชื่อมั่นอย่างแพร่หลายว่าจะนำไปสู่การส่งเสริมสุขภาพ การป้องกันโรคและอายุที่ยืนยาวได้ คือ แนวทางบริโภคอาหารแบบธรรมชาติ ทำให้ตลาดผลิตภัณฑ์เสริมอาหารจากสารธรรมชาติเติบโตอย่างรวดเร็ว ผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ เช่น สารสกัดจากพืชสมุนไพร ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารจากธรรมชาติ (Nutraceuticals) และยาแผนโบราณ มักถูกมองว่ามีความปลอดภัยเนื่องจากมีแหล่งกำเนิดจากธรรมชาติและปราศจากสารสังเคราะห์ อย่างไรก็ตาม ความเชื่อที่ว่า “เป็นธรรมชาติย่อมปลอดภัย” นั้น ในมุมมองทางวิทยาศาสตร์ไม่ถูกต้องเสมอไป แม้ว่าวัตถุดิบจะมาจากธรรมชาติ แต่สารออกฤทธิ์ทางชีวภาพหลายชนิดอาจส่งผลต่อสุขภาพและทำให้เกิดผลข้างเคียง รวมถึงอาจมีปฏิกิริยากับยาที่ใช้อยู่ หรือก่อให้เกิดความเป็นพิษได้ หากได้รับในปริมาณที่ไม่เหมาะสมหรือใช้ต่อเนื่องเป็นเวลานาน

ดังนั้น การประเมินความปลอดภัยด้วยการทดสอบความเป็นพิษเป็นขั้นตอนสำคัญก่อนนำผลิตภัณฑ์เสริมอาหารจากธรรมชาติออกสู่ตลาด เพื่อสร้างความมั่นใจในด้านความปลอดภัย และเป็นประโยชน์ต่อทั้งผู้บริโภคและผู้ประกอบการ ในด้านของผู้บริโภค ผู้บริโภคจำนวนมากเลือกใช้ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารโดยไม่ได้อยู่ภายใต้การดูแลของบุคลากรทางการแพทย์ ดังนั้นข้อมูลที่ได้จากการศึกษาความเป็นพิษสามารถช่วยระบุ ขนาดรับประทานที่ปลอดภัย ผลข้างเคียงที่อาจเกิดขึ้น อวัยวะเป้าหมายที่อาจได้รับผลกระทบ ความเสี่ยงจากการใช้ในระยะยาว ข้อมูลดังกล่าวยังจะมีบทบาทสำคัญต่อบุคลากรทางการแพทย์และหน่วยงานกำกับดูแลอีกด้วย ในด้านของผู้ประกอบการเจ้าของผลิตภัณฑ์ การประเมินความปลอดภัยและทดสอบความเป็นพิษ ก่อนที่จะนำผลิตภัณฑ์เสริมอาหารจากธรรมชาติออกสู่ตลาดนั้น ทำให้ผลิตภัณฑ์มีความน่าเชื่อถือ มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์รองรับ แสดงถึงความรับผิดชอบของผู้ประกอบการต่อความปลอดภัยของผู้บริโภคและเป็นข้อมูลสนับสนุนการยื่นขอขึ้นทะเบียนและการอนุมัติผลิตภัณฑ์จากหน่วยงานของรัฐ

การทดสอบความเป็นพิษตามแนวทางของ OECD-GLP (Organization for Economic Co-operation and Development- Good Laboratory Practice) OECD เป็นองค์กรระหว่างประเทศที่จัดทำแนวทางการทดสอบมาตรฐาน (OECD Test Guidelines) สำหรับการประเมินความปลอดภัยของสารเคมี ยา เครื่องสำอาง ผลิตภัณฑ์ทางการเกษตร และผลิตภัณฑ์จากธรรมชาติ โดยกำหนดวิธีการทดสอบที่เป็นมาตรฐานและได้รับการตรวจสอบทางวิทยาศาสตร์แล้ว ร่วมกับหลักการปฏิบัติการในห้องปฏิบัติการที่ดี (GLP) ซึ่งเป็นระบบบริหารคุณภาพที่ออกแบบมาเพื่อรับรองความถูกต้อง ความสอดคล้อง ความโปร่งใส และความน่าเชื่อถือของข้อมูลด้านความปลอดภัยและสามารถตรวจสอบย้อนกลับได้ ข้อได้เปรียบสำคัญของการศึกษาตามมาตรฐาน OECD-GLP คือ ได้รับการยอมรับในระดับสากลว่าเป็นมาตรฐานสำหรับการสร้างข้อมูลด้านความปลอดภัยที่มีความน่าเชื่อถือและสามารถตรวจสอบย้อนกลับได้และหลักการ Mutual Acceptance of Data (MAD) ซึ่งช่วยให้ข้อมูลความปลอดภัยที่ได้จากประเทศหนึ่งสามารถได้รับการยอมรับจากประเทศสมาชิกอื่น ๆ ที่เข้าร่วมระบบ ข้อมูลด้านความปลอดภัยที่ได้จากการศึกษาภายใต้ OECD-GLP สามารถช่วยเสริมสร้างความน่าเชื่อถือของผลิตภัณฑ์ ภาพลักษณ์และธรรมาภิบาลของผู้ประกอบการเจ้าของผลิตภัณฑ์ ลดการทำการทดสอบซ้ำซ้อน ลดต้นทุนการพัฒนาผลิตภัณฑ์และลดระยะเวลาในการนำเข้าสู่ตลาดต่างประเทศ

การทดสอบความเป็นพิษตามแนวทาง OECD-GLP มีด้วยกันหลายประเภท ประเภทของการทดสอบที่สำคัญได้แก่ การทดสอบความเป็นพิษเฉียบพลันทางปาก (Acute Oral Toxicity) ซึ่งการศึกษาประเภทนี้ช่วยประเมินระดับความเป็นพิษเบื้องต้นและระบุผลกระทบเฉียบพลันที่อาจเกิดขึ้น และการทดสอบความเป็นพิษจากการได้รับซ้ำ (Repeated Dose Toxicity) ซึ่งการศึกษาประเภทนี้ช่วยประเมินผลกระทบต่ออวัยวะสำคัญเช่น ตับ ไต หัวใจ เมื่อได้รับสารต่อเนื่อง

สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ ได้จัดตั้งหน่วยงานที่ทำการทดสอบความเป็นพิษตามแนวทาง OECD-GLP และหน่วยทดสอบนี้ได้รับการรับรองมาตรฐานจากสำนักมาตรฐานห้องปฏิบัติการ (สมป.) ภายใต้ กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข มาตั้งแต่ปี 2566 ขณะนี้หน่วยงานทดสอบความเป็นพิษ สถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ มีการให้บริการทดสอบความเป็นพิษเฉียบพลัน ตามแนวทาง OECD-GLP (OECD TG 420: Fixed Dose Procedure และ OECD TG 423: Acute Toxic Class Method) ผู้ประกอบการที่สนใจขอเชิญดูรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ https://www.cri.or.th/non-clinical-glp-2/ หรือ ติดต่อ ดร. วทัญญู นาคาเริงฤทธิ์ ([email protected])

การควบคุมคุณภาพของผลิตภัณฑ์สมุนไพรไทยด้วยข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่มีความน่าเชื่อถือและสามารถอ้างอิงได้ในระดับสากล จะสร้างความเชื่อมั่นในคุณภาพของสมุนไพรไทย และเพิ่มศักยภาพการแข่งขันของอุตสาหกรรมสมุนไพรไทยในตลาดโลกได้อย่างมั่นใจ

แท็ก

แชร์

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

ข่าวสารล่าสุด